Voor mensen die het geluk hebben geen mensen met een narcistische persoonlijkheidsstoornis in hun omgeving te hebben, kan het ónbegrijpelijk zijn waarom iemand blijft bij, of zelfs loyaal is aan, de persoon die hem of haar pijn doet. Een verklaring hiervoor is het Stockholmsyndroom.
In dit artikel ga ik in op wat het stockholmsyndroom is, hoe het ontstaat en hoe het zichtbaar kan zijn in giftige relaties met narcistisch misbruik. Ook deel ik tips voor herstel. Het doel van dit artikel is je te laten inzien dat dit mechanisme niets te maken heeft met zwakte maar dat het een pure overlevingsstrategie is.
Wat is het Stockholmsyndroom?
Het stockholmsyndroom is een psychologisch fenomeen waarbij een slachtoffer van gijzeling, misbruik of manipulatie, gevoelens van sympathie, begrip of loyaliteit ontwikkelt voor de dader. Hierdoor ervaart het slachtoffer een emotionele band met hem.
De term Stockholmsydroom ontstond in 1973 naar aanleiding van een bankoverval in de stad Stockholm, waarbij vier bankmedewerkers, zes dagen werden gegijzeld. Na vrijlating weigerden zij te getuigen tegen hun gijzelnemers, keerden zich tegen de politie en zamelden zelfs geld in voor de verdediging van hun daders. Psychologen zagen dit als een verdedigingsstrategie. Door zich met de dader te identificeren voelden de slachtoffers zich veiliger.
Hoe ontstaat het stockholmsyndroom?
Het syndroom ontstaat meestal in situaties waarin sprake is van:
Machtsverschil
De dader heeft de volledige controle over de situatie. Hij bepaalt hoe het loopt, neemt alle beslissingen alleen, terwijl het slachtoffer steeds meer zijn of haar grenzen en wensen opzijzet. Deze scheve machtsverhouding geeft ruimte aan het stockholmsyndroom om te ontstaan.
Afhankelijkheid
Door bovengenoemd machtsverschil ontstaat er in narcistisch relaties vaak een sterke afhankelijkheid. Het slachtoffer gaat steeds meer vertrouwen op de narcist voor bevestiging, goedkeuring, of zelfs basisbehoeften. Dit maakt het extreem moeilijk voor een slachtoffer om afstand te nemen, zelfs wanneer de relatie schadelijk is.
Wisselend gedrag
Het wisselende gedrag van de narcist zorgt voor verwarring en emotionele afhankelijkheid. Zo kan hij de ene dag complimenteus zijn en kleine uitingen van vriendelijkheid geven terwijl hij je de volgende dag compleet kan negeren. Zonder dat daar enige aanleiding voor is. Juist deze onvoorspelbaarheid maakt dat het slachtoffer blijft hopen op de ‘goede kant’ van de narcist en daardoor moeilijk loskomt.
Isolatie
Narcisten zorgen er vaak voor dat hun partner steeds meer in isolatie terechtkomt. Vrienden en familie worden op afstand gehouden, waardoor het slachtoffer minder steun en perspectief krijgt. Dit vergroot de afhankelijkheid van de narcist en maakt het nog moeilijker voor slachtoffers om de relatie te verlaten.
Manipulatie
Manipulatie is een krachtig middel dat narcisten inzetten om controle over hun slachtoffer te houden. Door schuldgevoel, gaslighting of emotionele chantage gaat het slachtoffer twijfelen aan zichzelf en steeds meer handelen naar de wil van de narcist. Dit ondermijnt het zelfvertrouwen van het slachtoffer en versterkt de grip van de narcist op de relatie.
Het stockholmsyndroom in narcistische relaties
Hoewel de term dus oorspronkelijk werd gebruikt bij gijzelingen, komt hetzelfde mechanisme veel voor in relaties met narcisten of andere giftige partners.
Dit komt omdat de enige manier voor een slachtoffer om ‘overeind te blijven’, in een narcistische relatie is, zichzelf wijs maken dat de dader dit allemaal doet vanuit goede bedoelingen en dus helemaal zo slecht nog niet is. Dit is overigens ook wat hij het slachtoffer steeds opnieuw vertelt.
Ondanks alle pijn blijf je vasthouden aan die enkele momenten van “warmte” of hoop. Je hersenen koppelen die kleine beloningen aan je overlevingsinstinct. Hierdoor voel je loyaliteit en sympathie voor de persoon die je eigenlijk schade toebrengt.
Signalen van het stockholmsyndroom bij slachtoffers?
Minimaliseren van het misbruik
Je praat het gedrag van de ander goed: “Zo erg is het niet, iedereen heeft wel eens een slechte bui.”
Beschermen van de dader
Je verdedigt de dader tegenover anderen, ook al weet je diep van binnen wel dat er iets mis is.
Schuldgevoel
Je voelt je continue schuldig en denkt dat het jouw schuld is dat de ander zo reageert.
Moeite om afstand te nemen
Zelfs als je verstandelijk goed begrijpt dat de relatie ongezond is, voel je een sterke drang om te blijven.
Angst en afhankelijkheid
Je bent altijd bang de ander kwijt te raken, omdat je denkt niet zonder hem te kunnen leven.
Gevolgen van het stockholmsyndroom
Langdurig leven in een situatie waarin je gevoelens en realiteitszin worden ondermijnd heeft heftige gevolgen voor slachtoffers.
Het kan leiden tot
- Verlies van eigenwaarde en identiteit
- Angststoornissen of depressie
- Moeite om gezonde relaties aan te gaan
- Langdurige trauma’s en PTSS
Het is belangrijk dat je bergrijpt dat deze gevolgen niets zeggen over jouw kracht of intelligentie,, maar alles over de omstandigheden waarin je gevangen zat.
Hoe herstel van je van het stockholmsyndroom?
Herstellen van het stockholmsyndroom begint met bewustwording. Erkennen dat je te maken hebt gehad met dit mechanisme is de eerste stap. Je was niet zwak maar je bent gehersenspoeld. Je lichaam en geest probeerden te overleven in de giftige dynamiek van de narcistische relatie.
Het is in de tweede plaats belangrijk dat je ondersteuning zoekt bij een goede therapeut die ervaring heeft met trauma en narcistisch misbruik. Ook lotgenotencontact kan uitkomst bieden.
Je kunt er ook voor kiezen te praten over wat je hebt meegemaakt met een goede vriend/ vriendin of familielid. Pas hierbij wél op dat jou niet een rol in het misbruik in de schoenen wordt geschoven. Jij hebt geen schuld en termen als “waar twee vechten hebben twee schuld” passen niet in de dynamiek van narcistisch misbruik!
Oefen daarnaast met gezonde relaties en grenzen, zodat je het verschil leert ervaren tussen giftige verbindingen en gezonde relaties.
Als laatste vergt herstellen van het stockholmsyndroom veel tijd en geduld. Het gaat helaas niet van de ene op de andere dag. Gun jezelf de tijd om opnieuw te leren vertrouwen, vooral in jezelf.
In de tussen tijd is het erg belangrijk dat je geen contact meer hebt met de dader. Dit zal je herstel vertragen en zorgt ervoor dat je steeds opnieuw terug gezogen wordt in de giftige dynamiek van de narcistische relatie.
Tot slot
Het stockholmsyndroom laat zien hoe krachtig de menselijke geest is in het vinden van overlevingsmechanismen in onveilige situaties. Het feit dat je loyaal werd aan en vertrouwde op iemand die je pijn deed is, ik zeg het nog maar eens, geen teken van zwakte!
Nu je vrij bent en niet meer in gevaar, mag je die oude overlevingsstrategieën loslaten en ruimte gaan maken voor gezonde relaties waarin je écht gezien en gewaardeerd wordt.
Heb je nog vragen naar aanleiding van dit artikel? Stuur me gerust een berichtje, ik beantwoord ze graag!
