Wat is narcisme? 9 eigenschappen van mensen met een Narcistische Persoonlijkheidsstoornis
In je leven kom je een hoop verschillende personen tegen. In eerste instantie ga je ervanuit dat iedere persoon die je ontmoet ten goede trouw is, net zoals jijzelf bent. Helaas is dit niet altijd per se waar.
Het leven met een persoon met een narcistische persoonlijkheidsstoornis kan je leven en je gezondheid letterlijk compleet verwoesten. Het is daarom belangrijk narcisme te herkennen om jezelf tegen deze vorm van absolute vernietiging van je gevoel van eigenwaarde, zelfvertrouwen en uiteindelijk zelfs je fysieke gezondheid te kunnen beschermen.
Narcisme wat is het?
De term narcisme vindt zijn oorsprong in de Griekse mythologie. Een jonge man, genaamd Narcissus, wordt verliefd op zijn eigen spiegelbeeld dat hij ontdekt in het wateroppervlak van een vijver. Hij kan zich niet meer losmaken van zijn spiegelbeeld en verliest zijn interesse in het leven. Hij eet en drinkt niet meer en kwijnt uiteindelijk weg langs de waterkant. Volgens de mythe groeit later op de plek waar de jongeman overleed een Narcis.
Graag wil ik om te beginnen het verschil tussen (gezond) narcisme en een narcistische persoonlijkheidsstoornis (NPS) benadrukken.
Het woord Narcisme wordt in de volksmond meestal gebruikt wanneer we spreken over iemand met een overmatige focus op de eigen persoon en eigen belangrijkheid. Vaak gaat dit gepaard met egoïstisch en opschepperig gedrag en een gebrek aan empathie. Het woord wordt te pas en te onpas gebruikt voor mensen die narcistisch gedrag vertonen zoals politici, popsterren, profvoetballers, influencers etc.
Zeker in deze tijd van social media hebben we meer te maken met narcisme. De mens is steeds meer gericht op het eigen ‘ik’. We hebben minder écht contact met de mensen om ons heen. We worden continue geconfronteerd met de onrealistische, online nepwereld waarin het de normaalste zaak van de wereld lijkt om roem en rijkdom te vergaren en de mooiste, machtigste, knapste, slankste, rijkste, slimste of sportiefste te zijn.
Wist je dat het eerste woordje dat kinderen tegenwoordig leren in groep 3 geen ‘maan, boom, vis of roos’ meer is maar ‘ik’?
Ieder mens beschikt in meer of mindere mate over narcistische trekken. Zeker als kind is een bepaalde mate van ‘gezond’ narcisme belangrijk. Het ervaren van een fase van egocentrisme in de vroege peuter- en kleurterfase, betekent dat het kind zichzelf ziet als het centrum van zijn eigen wereld en zich nog niet volledig bewust is van de perspectieven en behoeften van anderen. Deze egocentrische fase is een normaal onderdeel van de psychologische ontwikkeling en speelt een belangrijke rol bij het vormen van een gezond zelfbeeld.
Gezond narcisme bij jonge kinderen
Gezond narcisme bij jonge kinderen heeft enkele voordelen. Zo ontwikkelen kinderen zelfrespect en een positief zelfbeeld wanneer ze positieve bevestiging krijgen voor hun prestaties of inspanning. Een zekere mate van zelfgerichtheid is daarnaast noodzakelijk voor de ontwikkeling van onafhankelijkheid. Het stelt kinderen in staat hun behoeften en verlangens te herkennen en te uiten. Door zichzelf als belangrijk te beschouwen, wordt het kind gemotiveerd de wereld om hem heen te verkennen en te begrijpen.
Het is natuurlijk van cruciaal belang dat gezond narcisme evolueert naarmate het kind ouder wordt. Het kind leert dan geleidelijk aan rekening te houden met de behoeften en gevoelens van anderen en het ontwikkelt empathie. Als deze ontwikkeling niet plaatsvindt en iemand op latere leeftijd nog steeds egoïstisch gedrag vertoont zonder rekening te houden met (gevoelens van) anderen, dan hebben we te maken met een narcistische persoonlijkheidsstoornis. Je kunt dus stellen dat iemand met de NPS emotioneel onvolwassen is gebleven.
De drie categorieën van narcisme
1. Gezond narcisme
Narcisme kunnen we wat mij betreft verdelen in drie categorieën. In de eerste categorie vinden we het gezond narcisme. Denk aan gezond narcisme bij kinderen zoals hierboven beschreven. Een dosis gezond narcisme heeft iedere persoon, ook volwassenen, nodig en dit uit zich in het hebben van voldoende zelfvertrouwen, eigenwaarde, het kunnen maken van keuzes en het stellen van grenzen.
2. Narcistische trekken
In de tweede categorie vinden we de egocentristen, de personen die zichzelf geweldig vinden en graag in de belangstelling staan. Deze mensen vertonen opschepperig en brallerig gedrag en gaan over lijken om hun doelen te bereiken. Daarvoor zijn ze ook nog eens meer dan eens bereidt een ander op te offeren of over iemands gevoelens, normen en waarden heen te walsen.
Misschien zijn dit niet de allerprettigste personen in de omgang maar het grootste verschil met narcisme in de derde categorie is toch wel dat deze mensen, hoewel ze flink wat narcistische trekken vertonen, tóch in staat zijn te reflecteren op hun gedrag, excuses aan te bieden of zich in te voelen in andere personen.
3. Narcistische persoonlijkheidsstoornis (NPS)
Een narcistische persoonlijkheidsstoornis is een heftige ongeneeslijke psychische aandoening en dit gaat dus een stuk verder dan gezond narcisme bij kinderen of personen die narcistische trekken vertonen.
Vaak ontstaat een narcistische persoonlijkheidsstoornis al in de vroege jeugd en heeft dit meer dan eens te maken met hechtingsproblematiek. Wat de aanleiding voor het ontwikkelen van een narcistische persoonlijkheidsstoornis ook is, het is belangrijk te beseffen dat iemand die hieraan lijdt zeer giftig is in relaties en een direct gevaar vormt voor het welbevinden en de psychische als fysieke én emotionele gezondheid van zijn naasten en onmogelijk gezonde relaties kan aangaan.
Het is dus belangrijk een narcistisch persoonlijkheidsstoornis te herkennen zodat je jezelf hiertegen kunt beschermen en je ervan kunt weglopen.
De 9 kenmerken van een Narcist
Hoe weet je nu of je te maken hebt met een narcist?
Alleen een psychiater of psycholoog kan aan de hand van de DSM vaststellen of iemand lijdt aan NSP. DSM staat voor “Diagnostic and Statistic Manual of Mental Disorders” In het Nederlands kan dit worden vertaald naar het “Diagnostisch en Statisctisch Handboek van Psychische Stoornissen”
Het frustrerende is dat dit zelden gebeurt aangezien een echte narcist natuurlijk niet vindt dat er iets mis is met hem. Hij doet immers niet aan zelfreflectie. Hij zal dan ook (in tegenstelling tot zijn slachtoffer) niet snel bij een psycholoog terecht komen en áls dit al het geval is, is hij een meester in het om de tuin leiden van deze professionals waardoor een officiële diagnose vaak uitblijft.
Tóch kun je aan de hand van de volgende 9 criteria zoals beschreven in de DSM zelf vaststellen of je te maken hebt met iemand met een narcistische persoonlijkheidsstoornis. Je kunt ervan uitgaan dat dit het geval is als de persoon in kwestie aan 5 of meer van de 9 criteria voldoet.
Omdat de criteria in de DSM voor een leek lastig te vertalen zijn naar dagelijkse gebeurtenissen of gedragingen, zal ik praktijkvoorbeelden toevoegen voor ieder van de negen kenmerken uit de DSM. Zo kun je makkelijker vaststellen of je te maken hebt met een iemand met NPS of met iemand die narcistische trekken vertoont.
1. Een opgeblazen gevoel van eigenwaarde en belangrijkheid
Een overdreven gevoel van eigenwaarde, prestaties en vaardigheden. Zelfs als deze ontbreken.
Wat je merkt in de praktijk: De narcist vindt zichzelf geweldig. Er is helemaal niets op hem aan te merken. Hij is volmaakt. Hij schept op over prestaties, talenten, kennis of sportieve vermogens, zelfs als deze maar gemiddeld zijn. Al zijn denken en handelen worden beïnvloed door zijn gevoel van superioriteit.Het opvallende gedrag van de narcist is dat hij het belang van het gebeid waarop hij zichzelf superieur acht overdrijft. Zo kan een narcist die zichzelf enorm slim vindt het nodig vinden te investeren in zijn geest maar zijn persoonlijke verzorging compleet verwaarlozen en vice versa.
Een narcist is ervan overtuigd dat hij geboren is om aanbeden te worden. Hij ziet zichzelf als speciaal en bijzonder. De regels, kwellingen, fouten en problemen die ‘gewone’ mensen ervaren, zijn niet op hem van toepassing.
2. Preoccupatie met fantasieën over onbeperkte successen, macht schoonheid of liefde
Het voortdurend dagdromen of fantaseren over grenzeloos succes, buitengewone macht, perfecte schoonheid of ideale liefde.
Wat je merkt in de praktijk: Iedereen fantaseert wel eens over het hebben van macht, veel geld, het perfecte uiterlijk of het hebben van een ongekend talent. Een narcist kan moeilijk onderscheid maken tussen de realiteit en zijn eigen verzonnen waarheid. Vaak gaat dit gepaard met een hoop leugens over prestaties die niet geleverd zijn of rijkdom die niet vergaard is.
Het meest heftige hieraan is dat de narcist zijn eigen leugens daadwerkelijk gelooft. Hij leeft in zijn eigen verzonnen werkelijkheid en kan het zich niet permitteren om eerlijk te zijn. Niet tegen de mensen om hem heen maar ook niet naar zichzelf toe. Want de narcist is iemand die gelooft dat hij speciaal is. Een narcistische persoonlijkheidsstoornis gaat dan ook 9 van de 10 keer gepaard met pathologisch liegen.
3. Geloof in speciale status
Het geloof dat de narcist alleen begrepen kan worden door, of alleen zou moeten omgaan met mensen of instellingen die als speciaal of van hoge status worden beschouwd. Vaak door de narcist benoemd als ‘gelijkgestemden’.
Wat je merkt in de praktijk: Een narcist kan niet begrijpen waarom hij de baan waarop hij heeft gesolliciteerd niet krijgt. Zelfs niet als hij totaal niet aan de (opleidings)eisen voldoet. Hij zal nooit toegeven dat hij iets fout heeft gedaan en is niet in staat een situatie te bekijken vanuit het oogpunt van iemand anders.
De narcist associeert zichzelf graag alleen met belangrijke of machtige mensen. Een narcist kan charmant en attent zijn maar dit doet hij uitsluitend tegen personen waar hij tegenop kijkt of die hij kan gebruiken. Op ieder ander wordt neergekeken. Hij voelt zich vaak onbegrepen en wanneer iemand hem niet adoreert of op een voetstuk plaatst, vervalt hij direct in de slachtoffer rol. In zijn ogen wordt hij niet begrepen, verkeerd behandeld, worden hem dingen misgund etc.
4. Eis van buitensporige bewondering
Een constante behoefte aan bewondering en goedkeuring van anderen en de verwachting dat anderen hun superioriteit erkennen
Wat je merkt in de praktijk: De narcist leeft in de fantasiewereld die is opgebouwd rondom zijn eigen fantasieën en leugens. Deze moet hij koste wat het kost in stand houden om bewondering van andere mensen te kunnen blijven ontvangen. Ondanks dat de narcist op iedereen neerkijkt is hij tegelijkertijd afhankelijk van diezelfde mensen. De narcist voedt zichzelf met bewondering, emoties en aandacht van andere mensen. Zolang een narcist deze ontvangt zal hij aardig blijven maar berg je maar wanneer er niet wordt voldaan aan zijn extreme behoefte aan aandacht.
5. Gebrek aan empathie
Een gebrek aan bereidheid of vermogen om zich te verplaatsen in de gevoelens van anderen en de neiging om weinig aandacht te besteden aan de behoeften van anderen
Wat je merkt in de praktijk: Wanneer je je inleeft in de gevoelens en emoties van anderen creëer je gelijkwaardigheid en hieraan heeft de narcist een absolute hekel. Gelijkwaardigheid zou betekenen dat de narcist zich op hetzelfde niveau bevindt als anderen, wat in strijd is met zijn gevoel van grootheid en superioriteit. Daarom wil en kán een narcist zich niet inleven in andere mensen. Een narcist is slechts gefocust op zijn eigen behoeften en verlangens. In moeilijke situaties of wanneer anderen lijden zal de narcist niet het gebruikelijke medeleven tonen maar koud en onverschillig reageren. Een narcist ziet de pijn die anderen ervaren gewoon niet, zowel fysiek als emotioneel. Wanneer anderen steun of begrip nodig hebben geeft de narcist niet thuis.
Wat het extra verwarrend maakt is dat de narcist wel empathie kan veinzen om een specifiek doel te bereiken. Dit soort empathie is echter vaak oppervlakkig en dient meer als een manipulatieve tactiek dan als een oprecht gevoel. Dit komt omdat de narcist een meester is in:
6. Exploiteren van anderen van eigen gewin
Het gebruik maken van andere mensen voor persoonlijk gewin. Het inzetten van anderen voor het bereiken van eigen doelen zonder rekening te houden met de gevoelens van anderen.
Wat je merkt in de praktijk: Een narcist vindt dat anderen er zijn om hem gelukkig te maken. Dit maakt dat hij anderen manipuleert en misbruikt voor eigen gewin. Een narcist heeft niets en niemand nodig denkt hij en zal je daarom niet dankbaar zijn of bedanken wanneer je iets voor hem doet. Een narcist manipuleert en misbruikt. Zo zijn zij in staat bij anderen schuldgevoelens op te roepen of te profiteren van zwakheden van anderen om hun eigen doelen te behalen.
7. Afgunstig zijn op anderen of het geloof dat anderen jaloers zijn op hen
Een constante neiging om jaloers te zijn op anderen of te geloven dat anderen jaloers zijn op hen. Zelfs als er geen objectieve reden voor is.
Wat je merkt in de praktijk: Een narcist koestert constante gevoelens van jaloezie. Hij kan het niet verkroppen als anderen, dingen die hij zelf graag wil, bezitten of bereiken. Ongeacht hoe succesvol hij zelf is.
Tegelijkertijd gelooft de narcist dat anderen jaloers zijn op hem. Zelfs als er geen reden is voor die overtuiging. Dit kan zich uiten in een constante vergelijking met anderen, het minimaliseren van de prestaties van anderen en het continue streven naar erkenning en bewondering om zijn eigenwaarde te voeden. Het is een onafgebroken patroon van denken waarbij iemand constant bezig is met het idee van rivaliteit en competitie. Zelfs in situaties waarin het niet passend is.
8. Arrogante houding of gedrag
Een arrogante houding, hooghartigheid of neerbuigend gedrag ten opzichte van anderen.
Wat je merkt in de praktijk: De narcist beschouwt zichzelf als superieur en behandelt anderen als minderwaardig. Hij heeft voortdurend de behoefte anderen naar beneden te halen, zijn eigen prestaties te overdrijven en hij weigert de meningen en ideeën van anderen serieus te nemen. In relaties en andere sociale contacten komt dit tot uiting in sarcastische opmerkingen, neerbuigende opmerkingen vaak verpakt in de vorm van een zogenaamd compliment en het negeren van bijdragen van anderen. Een narcist kan volledig met de eer strijken terwijl zijn aandeel minimaal is geweest. Alle goede ideeën komen van hem en de zin; “ik zei het toch” is er een die je vaak uit de mond van de narcist zult horen komen, zelfs als er nooit eerder iets over gezegd is.
9. Ervan overtuigd zijn recht te hebben op een voorkeursbehandeling
Moeite met het handhaven van gezonde relaties vanwege het opgeblazen ego, gebrek aan empathie en neiging tot manipulatief gedrag.
Wat je merkt in de praktijk: De narcist is diegene die zijn auto dubbel parkeert, vindt dat hij als enige van al zijn collega’s geen nachtdiensten hoeft te draaien en niet begrijpt waarom mensen hem niet voor laten in de supermarkt. Hij vindt het absoluut vanzelfsprekend dat hij bijzondere rechten zou moeten krijgen. De narcist gelooft dat hij speciale privileges verdient, vaak zonder daarvoor de gebruikelijke inspanningen te hoeven leveren. Dit uit zich in de verwachting dat anderen de narcist constant speciale gunsten verlenen en rekening houden met zijn behoeften ongeacht de impact op anderen en de maatschappij.
Conclusie
Natuurlijk hoop ik dat je een dieper inzicht hebt gekregen in de complexe aard van de narcistische persoonlijkheidsstoornis. Dit is belangrijk om jezelf te kunnen beschermen tegen narcistisch misbruik en het herkennen ervan. Het is duidelijk dat narcisme verder gaat dan oppervlakkige eigenschappen van arrogantie en zelfverheerlijking. Narcisme is een diepgewortelde overtuiging van superioriteit die in verschillende gebieden van het leven doordringt, of hen nu gaat om fysieke, intellectuele, spirituele of maatschappelijke aspecten.
Narcisme manifesteert zich op diverse manieren, waarbij sommige narcisten hun superioriteit opvallend benadrukken, terwijl anderen deze overtuiging stilzwijgend internaliseren. Dit noemen we ‘covert of verborgen narcisme’. Het begrijpen van de diversiteit binnen narcisme is cruciaal om de impact ervan op de slachtoffers te begrijpen.
Heb je het idee dat je te maken hebt met een narcist in je relatie, familie of op je werk? Praat erover met anderen of zoek hulp.
Voor vragen over dit onderwerp mag je me ook altijd een berichtje sturen of laat je vraag hieronder achter in de comments. Ik help je graag!
